Indonesia vô địch FIFA ASEAN Cup: chiếc cúp có thật, tương lai thì bỏ ngỏ

Trên bảng điện tử của trận Indonesia gặp Bangladesh, số phút bù giờ nhảy từ 2 lên 7. Không chấn thương nặng, không màn kiểm tra VAR kéo dài. Chỉ là trọng tài biên thứ tư giơ bảng, rồi giơ lại một lần nữa. Trận đấu khép lại với tỉ số 9-2, và chính khoảng thời gian cộng thêm ấy mới là thứ đưa Indonesia vượt qua vòng bảng bằng hiệu số bàn thắng. Có những đêm bóng đá khiến bạn biết mình đang nhìn thấy điều gì đó lớn hơn một bàn thắng. Đây là một trong số đó.

Người Indonesia đã có cúp. Nhưng chiếc cúp ấy đang đứng trên một sân khấu mà chính những người dựng nên nó cũng chưa chắc muốn dựng lại lần thứ hai.

Một giải đấu sinh ra giữa khoảng trống

FIFA ASEAN Cup xuất hiện như nỗ lực của FIFA nhằm mở một sân chơi riêng cho bóng đá Đông Nam Á. Ý tưởng nghe hợp lý. Đây là khu vực đông dân, cuồng nhiệt, nơi mỗi trận đấu đội tuyển có thể lấp kín khán đài và làm nghẽn cả một buổi tối trên mạng xã hội. Nhưng Đông Nam Á đã có AFF Cup — giải vô địch khu vực tồn tại hàng chục năm, ăn sâu vào ký ức người hâm mộ. Và AFC Nations League, giải cấp châu lục theo mô hình Nations League của UEFA, cũng đang chuẩn bị ra mắt.

Ba giải đấu tranh nhau một khoảng lịch. Đó là bài toán cung vượt cầu kinh điển của bóng đá hiện đại.

Với người theo dõi bóng đá Đông Nam Á lâu năm, điều đáng bàn không phải việc giải này có tồn tại hay không, mà là nó sống được bao lâu. Lịch thi đấu quốc tế vốn đã chật. Các đội tuyển quốc gia phải chia thời gian giữa vòng loại World Cup, vòng loại Asian Cup, AFF Cup, các kỳ FIFA Days, và nay thêm một giải mới. Mỗi suất thêm vào là một suất lấy đi chỗ của thứ khác. Trong cuộc cạnh tranh đó, thứ vừa sinh ra luôn là thứ dễ bị cắt nhất.

Để hình dung vì sao một suất lịch lại quý đến vậy, cần nhìn vào cách FIFA Days vận hành. Mỗi năm, FIFA phân bổ một số cửa sổ cố định cho các đội tuyển quốc gia. Các CLB trả lương cho cầu thủ, còn các liên đoàn chỉ được dùng họ trong những cửa sổ ấy. Một giải mới muốn tồn tại phải chen vào chính những cửa sổ đã kín chỗ. Không có cửa sổ, không có giải.

Đằng sau sân cỏ, câu chuyện lạnh hơn nhiều. Theo những gì đang được thảo luận, doanh thu của giải không đạt kế hoạch. Thái Lan — một trong hai thị trường truyền hình lớn nhất khu vực — không mua bản quyền. Việt Nam chốt hợp đồng bản quyền sát giờ bóng lăn. Một giải đấu mà hai thị trường giàu cổ động viên nhất lại đứng ngoài hoặc vào muộn thì khó lòng nuôi nổi bộ máy tổ chức.

Điều này tạo ra một vòng xoáy quen thuộc. Không có đài lớn, không có nhà tài trợ chính, giá trị thương mại của giải giảm. Giá trị giảm thì tiền sản xuất cũng giảm, chất lượng hình ảnh và truyền thông đi xuống. Chất lượng xuống lại càng ít người xem. Đó là vòng xoáy mà bất kỳ giải đấu mới nào cũng sợ nhất.

Điều gì thực sự diễn ra trên sân?

Trên phương diện chuyên môn, chức vô địch của Indonesia để lại nhiều dấu hỏi hơn là câu trả lời. Trận thắng Bangladesh 9-2 nghe rất kêu, nhưng nó không nói lên nhiều về sức mạnh hệ thống. Một tỉ số đậm đôi khi chỉ phản ánh khoảng cách đẳng cấp tức thời, chứ không phải một mô hình chơi bóng có thể lặp lại.

Trận gặp Thái Lan mới là tấm gương soi rõ hơn. Indonesia có lúc hơn người, có lợi thế về số lượng, nhưng không biến lợi thế ấy thành quyền kiểm soát thế trận. Đó là dấu hiệu của một đội thắng nhờ khoảnh khắc cá nhân hoặc sai lầm của đối phương, chứ không nhờ cấu trúc vượt trội. Khi bạn không kiểm soát được trận đấu dù đang hơn người, bạn đang phụ thuộc vào may mắn nhiều hơn vào kế hoạch.

Một nhà vô địch thuyết phục thường để lại một dấu vết rõ ràng: một hệ thống pressing, một cách lên bóng, một bản sắc khiến đối thủ phải điều chỉnh. Indonesia chưa để lại dấu vết ấy. Họ thắng, nhưng người xem khó mô tả họ chơi theo cách nào. Với một đội bóng trẻ, điều đó không đáng xấu hổ. Nhưng nó lý giải vì sao chức vô địch bị đặt dấu hỏi về chiều sâu.

Và chính khoảng bù giờ kéo dài trong trận Bangladesh mới là biến số quyết định. Từ 2 phút lên 7 phút, đủ để Indonesia ghi thêm bàn, đủ để hiệu số bàn thắng đưa họ đi tiếp. Một tấm vé vào vòng trong được định đoạt bởi thứ nằm ngoài tầm kiểm soát của cầu thủ. Điều đó không có nghĩa Indonesia gian lận. Nó chỉ có nghĩa chức vô địch của họ đang mang theo một dấu hoa thị mà chính họ không thể xóa.

Nhịp trận đấu không nằm ở tỉ số, mà nằm ở khoảng lặng giữa hai đường chuyền. Khoảng lặng ấy mới cho biết một đội bóng có thật sự hiểu nhau hay không. Nhìn vào hành trình của Indonesia, khoảng lặng ấy chưa đủ dài để tạo nên một bản sắc.

Với bóng đá Việt Nam, giải đấu này mang theo một câu hỏi khó. Việt Nam chốt bản quyền muộn, không đăng cai, và chưa rõ sẽ tham dự với đội hình nào. Nếu giải tồn tại lâu dài, Việt Nam có thêm một sân chơi. Nếu giải biến mất sau một mùa, công sức chuẩn bị sẽ đổ vào khoảng không. Với các liên đoàn Đông Nam Á, đặt cược vào một giải chưa chắc có mùa thứ hai là canh bạc không nhỏ.

Góc nhìn ngược: người ta đang mắng nhầm chỗ

Sau khi giải khép lại, dư luận chia hai hướng. Một hướng ca ngợi Indonesia — đội bóng trẻ, đầy khát vọng, xứng đáng với cúp. Hướng còn lại nghi ngờ tính hợp lệ của danh hiệu, tập trung vào khoảng bù giờ và những quyết định của trọng tài.

Cả hai hướng đều nhìn vào Indonesia. Nhưng vấn đề thật sự nằm ở FIFA.

Một giải đấu được tổ chức một lần, có nhà vô địch, rồi chính Tổng thư ký FIFA lại nói về khả năng tổ chức theo chu kỳ 4 năm vì tính bền vững. Đó là ngôn ngữ ngoại giao. Dịch ra: mô hình thường niên không hòa được vốn. Khi một tổ chức nói về tính bền vững, thường là họ đang nói về việc không đủ tiền để tiếp tục như cũ.

Ở tầng cao nhất, số phận giải đấu gắn với những tính toán chính trị nội bộ của FIFA. Chủ tịch Gianni Infantino đang chịu áp lực từ nhiều hướng, trong đó có tranh cãi quanh kế hoạch chia sẻ lợi ích từ World Cup. Một dự án khu vực nhỏ như FIFA ASEAN Cup dễ bị gạt xuống dưới trong danh sách ưu tiên khi những vấn đề lớn hơn chiếm sóng. Trong khi đó, Tổng thư ký Mattias Grafström lại đặt trọng tâm vào việc tổ chức thành công mùa đầu tiên — cách nói nhẹ nhàng cho một dự án chưa được cấp ngân sách dài hạn.

Điểm mù lớn nhất của mọi cuộc tranh luận về chức vô địch là giả định rằng giải đấu sẽ còn tiếp diễn. Nhưng chưa có xác nhận nào về mùa thứ hai. Trong khi đó, AFC Nations League đang chờ sẵn để chiếm chỗ. Nếu giải của FIFA dừng, khoảng trống sẽ được lấp bởi một giải cấp châu lục — nghĩa là trung tâm quyền lực của bóng đá khu vực dịch chuyển từ FIFA sang AFC mà không ai phải tuyên bố điều gì.

Nếu nhìn từ góc độ của một liên đoàn Đông Nam Á, việc dồn lực cho một giải chưa chắc tồn tại là rủi ro. Cầu thủ phải di chuyển, phải thi đấu thêm, phải chịu thêm nguy cơ chấn thương trong khi lịch CLB vẫn đang chờ. Lợi ích thu về — một danh hiệu khu vực — không tương xứng với cái giá phải trả.

Điều đáng chú ý là người hâm mộ Đông Nam Á chưa hề quay lưng. Các trận đấu vẫn có người xem, vẫn có tranh luận, vẫn có những dòng trạng thái đầy cảm xúc. Sự thờ ơ đến từ phía trên: từ các đài truyền hình tính toán lợi nhuận, từ các liên đoàn cân nhắc chi phí, từ những người ra quyết định nhìn vào bảng cân đối. Khi tiền ở trên không chảy xuống, sức nóng ở dưới cũng không thể tự nuôi một giải đấu.

Tôi giữ nhịp cho những ai đang chạy trên sân — đó là cách tôi thuộc về trận đấu. Giữ nhịp đòi hỏi nhiều hơn việc đếm bàn thắng. Nó là nhìn vào thứ diễn ra phía sau bảng tỉ số: ai trả tiền, ai phát sóng, ai còn muốn tổ chức.

Có một điều ít ai muốn nói: chiếc cúp của Indonesia, dù thật đến đâu, cũng đang bị định giá bởi một giải đấu chưa chắc tồn tại. Nếu giải không có mùa thứ hai, danh hiệu ấy sẽ trôi vào quên lãng nhanh hơn bất cứ ai mong muốn. Người ta sẽ nhớ đến nó như một ghi chú nhỏ, chứ không phải một cột mốc.

Trận đấu không khán giả, nhưng tôi vẫn nghe thấy tiếng vỗ tay từ những màn hình nhỏ. Ở Đông Nam Á, cổ động viên Indonesia, Thái Lan, Việt Nam, Malaysia vẫn ngồi trước màn hình, vẫn theo dõi từng đường bóng. Nhưng tiếng vỗ tay ấy chỉ có thể vang xa nếu giải đấu còn tồn tại để mà xem.

Điều cần theo dõi

Ba tín hiệu sẽ quyết định số phận của chiếc cúp này: việc FIFA có xác nhận mùa thứ hai và chốt được một suất trong lịch thi đấu quốc tế hay không; việc có đài truyền hình lớn nào ở Thái Lan, Việt Nam hoặc Indonesia ký hợp đồng bản quyền hay không; và việc AFC Nations League có chính thức được đưa vào lịch hay không. Nếu AFC Nations League ra đời, nó sẽ lấy đi chính khoảng trống mà FIFA ASEAN Cup đang cố bám vào.

Không có tín hiệu nào trong số đó phụ thuộc vào việc Indonesia đá hay hay dở. Chúng phụ thuộc vào những căn phòng họp ở Zurich và Kuala Lumpur, nơi người ta quyết định bằng bảng tính, chứ không bằng bàn thắng.

Suy nghĩ để ngỏ

Indonesia xứng đáng được ăn mừng. Một đội bóng trẻ giành danh hiệu vẫn là câu chuyện đẹp, và người hâm mộ có quyền vui. Nhưng nếu một chức vô địch chỉ tồn tại trong ký ức của chính những người giành nó, thì nó đã bắt đầu phai ngay từ ngày đăng quang.

Điều đáng tiếc nhất trong bóng đá không nằm ở thất bại. Đó là những chiến thắng không có ai nhớ cùng. Và câu hỏi tôi để lại cho người đọc, cho các liên đoàn, cho FIFA: ai đang giữ nhịp cho bóng đá Đông Nam Á — người tổ chức, hay chính những khán đài?