Wesley So, Awonder Liang và ván cờ hoàn hảo chưa kịp viết tên

Ở một phòng đấu không có tiếng vỗ tay, chỉ có tiếng đồng hồ cờ tích tắc như nhịp thở của một trái tim đã đập suốt bốn thập kỷ, hai cái tên cùng đứng trên đỉnh của sự toàn thắng. Wesley So và Awonder Liang nằm trong nhóm dẫn đầu với điểm số tuyệt đối tại Giải vô địch cờ vua Hoa Kỳ. Tôi ngồi trước màn hình ở Đà Nẵng, mở lại đoạn ghi âm tiếng quân cờ chạm bàn mà tôi vẫn giữ từ một giải đấu cũ, và tự hỏi điều gì khiến một con số “hoàn hảo” vừa đẹp vừa đáng ngờ đến vậy. Tôi tưởng mình đã hiểu cờ vua, hóa ra cờ vua vẫn còn đang dạy tôi cách đọc một bản tin.

Giải vô địch cờ vua Hoa Kỳ không nằm trong chu kỳ vòng loại Ứng viên (Candidates) của FIDE. Nó là một giải quốc gia, giá trị nằm ở danh hiệu, ở điểm hệ số, và ở uy tín với nhà tài trợ. Việc Wesley So — một kỳ thủ đã ở đỉnh cao gần hai thập kỷ — có mặt trong nhóm dẫn đầu không có gì bất ngờ. Anh là mẫu kỳ thủ sống bằng sự ổn định, người chơi những ván cờ ít sai sót và thắng bằng tích lũy. Còn Awonder Liang là tín hiệu đáng chú ý hơn: một đại kiện tướng trẻ người Mỹ, thuộc thế hệ kế cận của nền cờ vua xứ cờ hoa.

Nước Mỹ từ lâu đã là một trong những cường quốc cờ vua hàng đầu thế giới, với tầng lớp tinh hoa dày đặc: Fabiano Caruana, Hikaru Nakamura, Leinier Dominguez, và chính Wesley So. Đằng sau họ là một thế hệ kỳ thủ trẻ đang lên. Sự hiện diện của cả một lớp kỳ thủ kỳ cựu lẫn một lớp kỳ thủ trẻ trong cùng một giải quốc gia cho thấy chiều sâu của nền cờ vua nước này, đồng thời đặt ra câu hỏi về tốc độ chuyển giao thế hệ. Điều thú vị là sức mạnh cờ vua Mỹ ngày nay không chỉ đến từ liên đoàn. Nó đến từ các nền tảng trực tuyến, từ những kỳ thủ kiêm streamer, từ một hệ sinh thái thương mại đã biến cờ vua thành nội dung giải trí. Đó là một mô hình khác với cách Ấn Độ hay Trung Quốc xây dựng lực lượng — nơi nhà nước và doanh nghiệp đóng vai trò lớn hơn. Ở Mỹ, dòng tiền chảy qua màn hình.

Trong bản tin gốc mà tôi đọc được, có một chi tiết khiến tôi phải dừng lại: dòng kết quả “Mark Paragua thắng Yip”. Paragua là một đại kiện tướng kỳ cựu, còn “Yip” nhiều khả năng thuộc nhóm nữ. Sự xuất hiện của cả hai trong cùng một dòng kết quả gợi ý rằng giải nam và giải nữ đang diễn ra song song — điều vốn là thông lệ của Giải vô địch Hoa Kỳ. Nhưng nó cũng cho thấy một điều khác: khi các bản tin bị ghép nối cẩu thả, người đọc dễ nhầm một chi tiết vô hại thành một nghịch lý. Chi tiết nhỏ này, với tôi, quan trọng hơn cả bảng điểm.

Phần kỹ thuật của câu chuyện lại nằm ở một hướng khác, và đây mới là chỗ tôi muốn dừng lâu hơn. Một tài liệu huấn luyện đang được quảng bá xoay quanh kế hoạch của quân Đen sau nước 1.d4 d5. Cụ thể, nó bàn về cách Đen đối phó với những hệ thống mà Trắng né tránh lý thuyết chính quy: Colle System, Trompowsky, Torre Attack, London System — cùng với Catalan, Blackmar-Diemer Gambit và Richter-Veresov.

Đây là một ngách có thật. Sau 1.d4 d5, nếu Trắng không chơi 2.c4, họ đang từ chối bước vào các nhánh chính như Slav, Semi-Slav, hay Queen’s Gambit. Những hệ thống như London hay Colle cho Trắng một thế trận vững chắc, ít lý thuyết, ít rủi ro — và chính vì thế chúng xuất hiện rất nhiều ở cấp câu lạc bộ và trung cấp. Một kỳ thủ Đen nghiêm túc phải có câu trả lời cho chúng, nếu không muốn mỗi ván đấu biến thành một cuộc chiến không có bản đồ.

Tôi đã nhiều lần nói với học trò rằng cờ vua không phải trò chơi của những nước đi đẹp, mà là trò chơi của những nước đi đúng. London System có thể trông khiêm tốn, nhưng nó là một cái bẫy kiên nhẫn: nó mời bạn lao vào tấn công, rồi trừng phạt bạn bằng một thế trận chặt chẽ mà bạn không có cách nào phá vỡ. Colle System thì khác — nó là một lời thách thức thầm lặng ở trung lộ, nơi Trắng chấp nhận chậm mà chắc. Trompowsky và Torre lại tấn công vào cấu trúc quân của Đen theo những cách ít được dạy trong sách giáo khoa. Mỗi hệ thống là một câu hỏi khác nhau, và người cầm quân Đen phải có câu trả lời riêng cho từng câu hỏi.

Tài liệu ấy gồm sáu video, mỗi video một kế hoạch. Cách đóng gói này không phải một phát minh lý thuyết. Nó là sự hệ thống hóa những gì đã tồn tại — điều mà bất kỳ ai từng ngồi phân tích với học trò đều biết. Giá trị thật của một bộ tài liệu khai cuộc không nằm ở việc nó phát minh ra nước mới, mà ở chỗ nó rút ngắn thời gian người học phải tự mò mẫm trong bóng tối.

Việc bổ sung cả Blackmar-Diemer Gambit và Richter-Veresov cho thấy một tham vọng bao quát. Nhưng đây cũng là điểm cần cân nhắc: đó là những nhánh ít gặp, giá trị thực chiến hạn chế, trong khi chi phí học lại cao. Với một kỳ thủ Đen bận rộn, thời gian dành cho những nhánh hiếm có thể là thời gian lấy đi khỏi những nhánh quan trọng hơn.

Tôi nhớ những buổi tối ở câu lạc bộ cũ, khi một học trò mười bốn tuổi hỏi tôi vì sao cậu ấy cứ thua mãi trước một người chơi London System. Cậu ấy không thiếu tài năng. Cậu ấy thiếu một kế hoạch. Cờ vua, ở một góc nhìn nào đó, là môn thể thao của những người đi tìm bản đồ.

Nhưng đây là chỗ tôi phải nói điều mà tôi nghĩ ít người muốn nghe. Cách tài liệu ấy mô tả Colle, Trompowsky, Torre hay London là “cực kỳ nguy hiểm” không phải một kết luận kỹ thuật. Đó là một cách bán hàng. Một hệ thống chỉ thực sự nguy hiểm khi nó khiến đối thủ phải từ bỏ kế hoạch của mình; còn gọi nó “nguy hiểm” để bán một bộ video phòng ngự là ngôn ngữ của thị trường, không phải của bàn cờ. Sự nhầm lẫn giữa hai thứ này là điểm mù quen thuộc của ký ức tập thể: chúng ta nhớ một khẩu hiệu lâu hơn nhớ một ván đấu.

Và có một điều còn đáng lưu tâm hơn. Bản tin gốc mà tôi đọc có một mâu thuẫn nội tại: tiêu đề và hai dòng đầu nói về Giải vô địch Hoa Kỳ, nhưng phần thân lại là bài quảng bá cho sáu video khai cuộc. Hai bài viết khác nhau bị ghép vào một dòng tin. Với người đọc vội, điều đó không quan trọng. Với người làm nghề như tôi, đó là một lời cảnh báo: khi một bản tin tự mâu thuẫn, con số hoàn hảo đứng cạnh nó cũng mất đi một phần sức nặng.

Thành tích toàn thắng của So và Liang cần được đọc đúng bản chất. Một điểm số “hoàn hảo” qua vài ván đầu là một mẫu nhỏ, chưa phải kết quả cuối cùng. Nó nói rằng họ đang chơi tốt, không nói rằng họ sẽ vô địch. Bóng đá dạy tôi điều này, và cờ vua xác nhận nó: người ta thường nhớ chuỗi thắng, nhưng quên mất chuỗi ấy dài bao nhiêu. Tôi tưởng bị lưu đày khỏi sân cỏ, hóa ra bàn cờ đưa tôi vào sâu trong chính mình.

Điều đáng theo dõi, nếu tôi phải chọn một điểm, không phải là cái tên đang quen. Wesley So ở đỉnh cao là chuyện đã được viết. Awonder Liang — nếu cậu ấy giữ được nhịp này đến cuối giải, với hiệu suất vượt hệ số của chính mình — mới là tín hiệu của một thế hệ đang gõ cửa. Còn về thị trường nội dung khai cuộc, sự tồn tại của những bộ tài liệu như thế nhắc tôi rằng cờ vua đã trở thành một nền kinh tế tri thức: người ta không chỉ chơi, người ta còn bán bản đồ cho người chơi.

Bàn cờ luôn công bằng ở chỗ nó không quan tâm bạn nhớ gì. Nó chỉ quan tâm bạn đi nước nào. Và có lẽ, bài học lớn nhất từ một bản tin lộn xộn như thế này không nằm ở kết quả, mà ở cách chúng ta học đặt câu hỏi trước một con số được gọi là hoàn hảo.