Trương Tùng Khê: Võ sĩ thật đằng sau huyền thoại Võ Đang của Kim Dung

Trong tiểu thuyết võ hiệp của Kim Dung, Trương Tùng Khê là một trong Võ Đang Thất Hiệp, đệ tử của Trương Tam Phong. Ngoài đời, ông là một người thợ may ở Ninh Ba. Không một tư liệu nào nối ông với phái Võ Đang. Không một tư liệu nào đặt ông cùng thời với Trương Tam Phong. Hai con người mang cùng một cái tên, sống cách nhau gần hai thế kỷ, chỉ gặp nhau trên trang giấy của một tiểu thuyết gia thế kỷ 20. Tôi theo dõi võ thuật cổ truyền Á Đông đã lâu. Tôi tưởng nghề của tôi là gây tranh cãi. Hoá ra nó là nói ra điều người khác giữ trong họng. Và điều bị giữ trong họng ở đây rất đơn giản: người thợ may ấy thú vị hơn nhân vật Võ Đang mà người ta gán cho ông. Thể loại võ hiệp là một dòng văn học và điện ảnh, trong đó các võ sĩ lịch sử lẫn huyền thoại được kịch tính hoá với năng lực siêu phàm. Nó khác căn bản với lịch sử võ thuật tư liệu. Vấn đề nằm ở chỗ ranh giới giữa hai thứ ấy thường bị xoá nhoà trong trí nhớ đại chúng. Hàng triệu người biết Trương Tùng Khê qua tiểu thuyết, và gần như không ai biết ông qua sử liệu. Trương Tùng Khê sống vào thời Gia Tĩnh, triều Minh, thế kỷ 16. Năm sinh của ông không được ghi lại. Các nhà nghiên cứu đặt ông cách xa thời Chu Nguyên Chương, nghĩa là không thể cùng thời với Trương Tam Phong — nhân vật mà truyền thuyết cho là sống vào đầu triều Minh. Khoảng cách ấy không hề nhỏ. Nó là toàn bộ vấn đề. Phái Võ Đang trong tiểu thuyết là một hệ thống hư cấu, được Kim Dung dựng lên từ truyền thuyết về Trương Tam Phong. Dòng truyền thừa thật của Trương Tùng Khê lại chạy theo hướng khác. Thầy trực tiếp của ông là Tôn Thập Tam Lão. Từ ông, dòng chảy đi tiếp qua Diệp Kế Mỹ, rồi Đan Tư Nam, rồi Vương Chinh Nam. Chuỗi này được ghi lại trong Vương Chinh Nam mộ chí minh do học giả đời Thanh Hoàng Tông Hy soạn. Đó là một dòng lịch sử độc lập với hệ thống Võ Đang hư cấu. Ông được xếp vào dòng nội gia — hướng nội, đối lập với ngoại gia cứng rắn của Thiếu Lâm. Nhưng cách phân chia nội — ngoại này là sản phẩm của giới nghiên cứu võ thuật thế kỷ 20, không phải lời tự nhận của người thời Minh. Nó là nhãn dán hồi tố, và nhãn dán hồi tố luôn có chủ đích. Triết lý kỹ thuật của ông, theo ghi chép, gọn đến mức khắc nghiệt. Động tác phải trực tiếp. Khi ra đòn phải tập trung và dứt khoát. Tính toán quá nhiều chỉ làm tâm tán loạn. Không biểu diễn. Không màu mè. Một cú đâm thì chỉ là một cú đâm. Cách hành xử ấy khiến ông lệch khỏi mô hình một võ sĩ thi đấu. Ông từ chối biểu diễn võ thuật. Người đến xem thường bị từ chối nhã nhặn. Học trò cũng vậy. Cấu trúc động lực của một người đánh đấu chuyên nghiệp không cho phép hành xử như thế. Cấu trúc ấy thưởng cho sự phô diễn. Trương Tùng Khê thì không. Có một chi tiết đáng chú ý hơn cả: Thích Kế Quang, danh tướng triều Minh, từng mời ông dạy võ cho binh sĩ. Thích Kế Quang là tác giả của Kỷ hiệu tân thư, cuốn binh thư có ảnh hưởng lớn đến hệ thống võ thuật quân sự thời Minh. Việc một người thợ may ở Ninh Ba được mời vào hệ thống ấy nói lên điều gì đó về uy tín thật của ông. Nhưng cần tách bạch: việc ông ảnh hưởng lớn đến vị tướng này là ý kiến, không phải quan hệ nhân quả được ghi chép. Cuộc đối đầu nổi tiếng nhất của ông là với các nhà sư Thiếu Lâm — khoảng bảy mươi người, theo truyền thuyết. Các nhà sư cử một người ra đấu. Trương Tùng Khê thắng. Trước trận, ông yêu cầu những người có trách nhiệm ở địa phương chứng kiến một thoả thuận: nếu xảy ra chết chóc, sẽ không ai bị truy cứu. Các nhà sư đồng ý. Chi tiết ấy quan trọng hơn kết quả. Nó cho thấy những trận khiêu chiến thời ấy không phải nghi thức. Chúng có thể chết người. Và không có cơ quan nào đứng ra phân xử, bảo vệ hay chịu trách nhiệm. Không luật, không y tế, không hội đồng. Chỉ có một tờ giấy miễn trách nhiệm và hai bên tự hiểu rủi ro của mình. Nhưng chính bài viết gốc cũng tự đánh dấu cuộc đối đầu này là chủ yếu mang tính truyền khẩu dân gian. Nghĩa là nó không thể dùng làm dữ liệu để xếp hạng sức mạnh của ông. Một ghi chép khác cũng mang tính truyền thuyết: ở tuổi bảy mươi, ông có thể đập vỡ ba khối đá bằng lòng bàn tay. Đó là tuyên bố về sức mạnh được giữ lại rất sâu vào tuổi già. Nhưng nó không phải dữ liệu thể chất đã kiểm chứng. Nó là tín hiệu tự sự của một bậc thầy sống lâu. Lối sống được ghi lại của ông — điềm tĩnh, ít nói, ôn hoà, không lấy vợ, không con, hiếu thuận với mẹ — đọc lên như một khuôn mẫu khổ hạnh quen thuộc. Trong truyền thống viết tiểu sử Trung Hoa, đây là bộ đức tính mẫu. Nó có thể phản ánh cách người viết tiểu sử định hình nhân vật nhiều như sự thật tiểu sử. Tiểu sử của ông do Thẩm Nhất Quán viết, vài thập kỷ sau khi ông mất, dựa trên tư liệu thu thập từ học trò. Đó là một nguồn gián tiếp. Nó không sai, nhưng nó là tường thuật hồi cố, và tường thuật hồi cố thường tô mịn những cạnh thô. Có một chi tiết ít được nhắc. Các nhà nghiên cứu phương Tây — trong đó có Marnix Wells và Stanley Henning — đánh giá Trương Tùng Khê là một nhân vật quan trọng của dòng nội gia. Việc trích dẫn ấy có một chức năng tu từ rõ ràng: nó nâng vị thế của ông vượt ra ngoài khung võ hiệp, ngầm khẳng định người thật xứng đáng được công nhận độc lập, ngang hàng với Trương Tam Phong. Ninh Ba và huyện Ngân, nơi ông sống, có động lực để nhận ông. Võ Đang có động lực để giữ ông trong quỹ đạo thương hiệu của mình. Du lịch di sản võ thuật là một ngành lớn, và nó sống bằng những cái tên. Một bậc thầy có thật, gắn với một địa danh có thật, là tài sản. Một nhân vật hư cấu thì không. Định dạng nhân vật thật đằng sau nhân vật võ hiệp là một thể loại nội dung đã được chứng minh. Nó lặp lại được, nó bán được, và nó tồn tại vì người đọc luôn tò mò về phần chìm của tảng băng. Nhưng chính sức hấp dẫn ấy là một cái bẫy: nó thưởng cho cú twist hơn là cho sự chính xác. Điểm cốt lõi nằm ở đây: giá trị của Trương Tùng Khê không nằm ở chỗ ông là ai trong tiểu thuyết, mà ở chỗ ông là ai ngoài đời — một bậc thầy xuất thân lao động, không phô trương, không biểu diễn, và không có nhu cầu trở thành huyền thoại. Đây là chỗ tôi tự phản bác. Giả thuyết của tôi: Trương Tùng Khê là một bậc thầy nội gia thật, bị tiểu thuyết hóa, và người thật đáng chú ý hơn nhân vật. Giờ hãy đập vào chính giả thuyết ấy. Nếu toàn bộ hồ sơ chỉ dựa trên truyền khẩu dân gian, một tiểu sử viết sau khi ông mất vài thập kỷ, và một văn bia đời Thanh, thì độ tin cậy của bất kỳ kết luận mạnh nào cũng mong manh. Tôi không thể nói ông giỏi đến mức nào. Tôi không thể nói ông thắng bao nhiêu trận. Tôi chỉ có thể nói: có một người thợ may, sống ở Ninh Ba thế kỷ 16, được ghi lại là có võ, có dạy võ, có một dòng truyền thừa, và có một câu chuyện truyền miệng về cuộc đối đầu Thiếu Lâm. Chỗ yếu thứ hai nằm ở chính việc giải huyền thoại. Khi tôi nói Trương Tùng Khê không liên quan đến Võ Đang, tôi đang dùng tiêu chuẩn bằng chứng của thế kỷ 21 để đo một nhân vật thế kỷ 16. Nhưng có thể chính cộng đồng võ thuật đã nhận ông vào dòng nội gia như một hành động quản trị danh tiếng — dán nhãn để hợp thức hoá dòng truyền thừa — và việc đó không có cơ chế cưỡng chế nào. Nghĩa là ngay cả việc phân loại cũng là một hành vi xã hội, không phải một sự kiện lịch sử. Chỗ yếu thứ ba: tôi có thể đang lặp lại đúng cái lỗi mà tôi chỉ trích. Tôi thích nhìn thấy khuôn mẫu. Và khi đã đặt cược vào giả thuyết người thật hơn huyền thoại, tôi có xu hướng ép mọi chi tiết vào khuôn ấy. Ngành võ thuật hiện đại đang bán huyền thoại, và huyền thoại bán chạy hơn sự thật. Võ Đang, Thiếu Lâm, các dòng phái, các bậc tổ sư — tất cả đều là thương hiệu, và thương hiệu cần tổ tiên. Trương Tùng Khê là một tổ tiên bị mượn. Người thợ may ấy không xin được làm huyền thoại. Ông chỉ dạy võ, sống kín đáo, và chết. Võ thuật hiện đại quá hoàn hảo, đến mức tôi thèm những sai lầm rực rỡ. Nếu ngày nào đó một hồ sơ triều Minh mới được khai quật, tôi sẵn sàng bị chứng minh là sai. Tôi chỉ mong người ta nhớ một điều: đằng sau mỗi huyền thoại võ thuật là một con người nhỏ hơn cái bóng của chính mình. Và đôi khi, con người nhỏ ấy mới là thứ đáng để xem.